Landsdeler og fylker i Norge //Uturere n’intara muri Noruveje
Ni utuhe turere Noruveje ifite? Igihugu kigabanijwemo intara zingahe?

Nibisanzwe kugabanya Noruveje mwu turere dutanu: Noruveje y’Amajyaruguru, Trøndelag, Noruveje y’Iburasirazuba, Noruveje y’Amajyepfo na Noruveje y’Uburengerazuba. Buri gice cyigihugu kigizwe nintara imwe cyangwa nyinshi.
Muri Noruveje hari intara 15. Intara ninzego zubutegetsi, bivuze ko ziyobowe na politiki. Ubuyobozi bw `intara nibwo buyobora intara. Abayobozi bintara batorwa nabaturage.
Amajyaruguru ya Noruveje
Amajyaruguru ya Noruveje ni amajyaruguru ya kure muri iki gihugu. Iki gice kigizwe n’intara eshatu arizo Finnmark, Troms na Nordland.

Igice kinini cyamajyaruguru ya Noruveje giherereye mu majyaruguru mu mibonekere y`umucyo. Mu majyaruguru yo mumibonekere y`umucyo, hari umwijima mugihe kimbeho n`zuba rya nijoro mugice cyizuba. Iyo ari umwijima, ntushobora kubona izuba igihe icyo aricyo cyose kumunsi. Mugihe cyizuba ryijoro, urashobora kubona izuba haba kumanywa cyangwa nijoro. Uko ujya mumajyaruguru cyane niko amahirwe yo kubona izuba ryanijoro iminsi myinshi yiyongera. Mu majyaruguru , hari umwijima kuva kwitariki 20 Ugushyingo kugeza 22 Mutarama, n’izuba ryo mu gicuku kuva kwitariki 14 Gicurasi kugeza 29 Nyakanga.
Mu majyaruguru ya Noruveje, urashobora kubona amatara yomukirere mu gihe cyitumba . Amatara yo mumajyaruguru nicyatsi niroze kandi arazenguruka hejuru kubicu .
Intara ya Finnmark
Finnmark ni kure cyane mu majyaruguru no mu burasirazuba bwa Noruveje kandi ihana imbibi n’Uburusiya na Finlande. Finnmark nintara ya kabiri muri Noruveje mu bunini kandi niyo ituwe nabaturage bake. Nordkapp ni ahantu hazwi cyane mu bukerarugendo muri Finnmark. Nordkapp bakunze kwita ihuriro ryo mumajyarugura rya Noruveje n’Uburayi. Ntabwo arukuri, kuko Knivskjellodden iherereye mubi rometero 1.5 ugana mumajyaruguru.

Abantu benshi b’Abasami baba muri Finnmark. Ururimi rwa Samisk rukoreshwa nki iki norsk ahantu henshi muri iyo ntara. Inteko ishinga amategeko ya ba Sámisk ni urwego rwatowe rufite inshingano zo guharanira uburenganzira bwaba Sámisk, ururimi n’umuco. Inteko ishinga amategeko yaba Sámisk iherereye i Karasjok.

Foto: Flickr
Inteko ishinga amategeko yaba Sámisk iherereye
Intara ya Troms
Troms nintara ya kabiri mu mumajyaruguru ya Noruveje. Iyi ntara ihana imbibi na Finlande. Tromsø niwo mujyi munini wiy’intara, kandi niwo umujyi munini mu majyaruguru ya Noruveje. Itorero rizwi cyane muri Tromsø ni Cathedrale y`amajyaruguru. Imiterere yinyubako irashobora kumera nkabarafu n’imisozi.

Intara ya Nordland
Nordland nintara ndende kandi ifunganye ihana imbibi na Suwede. Bodø niwo mujyi munini muri Nordland.

Lofoten iherereye muri Nordland kandi igizwe n’ibirwa byinshi. Kuva muri Mutarama kugeza Mata, Harobwa amafi menshi muri Lofoten. Amafi yitwa “torsk aboneka mumajyaruguru yakure mu nyanja ya “Barentshavet” mugihe kirekire cyumwaka. “Skreien” iza ku nkombe gutera amagi kuva Mutarama kugeza Mata. Inyinshi muri izo fi barazumisha. Amafi yumye yitwa “tørrfisken”. Amafi menshi yumye yoherezwa mu bindi bihugu, nk’Ubutaliyani na Nijeriya.
Uruziga rwimirasire yumucyo runyura muri Nordland. Amajyaruguru y`imirasire y`umucyo hari umwijima nizuba ryijoro.
Trøndelag
Trøndelag iherereye hagati mu gihugu kandi ni igice cy’igihugu ikaba n’intara. Ikigice kitwa hagati muri norveje. Trøndelag ifite imibande ndende, ahantu hoguhinga harumbuka n’imisozi miremire. Umubande muremure muri Trøndelag ni umubande wa Trondheim naho Trollhetta numusozi muremure. Trøndelag ihana imbibi na Suwede.
Umujyi munini muri Trøndelag ni Trondheim. Trondheim n’umujyi wa gatatu munini muri Noruveje. Katedrali ya Nidaros ni katedrali izwi cyane muri Trondheim. Katedrali ya Nidaros ni katederali yo mu majyaruguru yo hagati cyane ku isi.

Røros n’umujyi uherereye muri Trøndelag. Røros iherereye hejuru mumisozi ya Røros. Umujyi washyizweho kuko bahasanze umuringa mumisozi mumwaka 1644. Hakozwe ibirombe byumuringa. Abantu bimukiye i Røros gukora mu birombe. Uku niko umujyi wa Røros wakuze.

Østlandet (uburasira zuba bwa noruveje)
Østlandet iherereye mu majyepfo y’iburasirazuba bw’igihugu. Iburasirazuba bwa Noruveje bugizwe n’intara 6. hari Oslo, Vestfold, Telemark, Buskerud, Akershus na Innlandet. Uburasirazuba bwa Noruveje bufite ahantu hatandukanye haba n’ubuhinzi buringaniye mu burasirazuba n’imisozi iburengerazuba. Aka karere kandi gafite ibiyaga binini byinshi, nka Mjøsa na Tyrifjorden. Uburasirazuba bwa Noruveje nigice kinini kandi gituwe cyane muri Noruveje. Hafi ya kimwe cya kabiri cyabaturage ba Noruveje baba mu burasirazuba bwa Noruveje.

Oslo
Oslo niwo mujyi mukuru wa Noruveje n’umujyi munini muri Noruveje. Umujyi uherereye muri “Oslofjord”. Ahantu nyaburanga hazwi muri Oslo ni Ingoro yumwami, Inteko shingamategeko, Inyubako ya Opera na Parike ya Frogner. Frognerparken ni parike izwi kubera ama stati
yayo menshi.



Intara ya Vestfold
Vestfold iri mu burengerazuba bwa Oslofjord kandi nintara ntoya muri aka karere. Intara ifite inkombe ndende hamwe nibirwa bito,”holmer na skjær”. Tønsberg n’umujyi munini muri Vestfold kandi ufatwa nk’umujyi wa kera wa Noruveje.


I Vestfold, hakorewe ubushakashatsi bwinshi bw’ibyataburuwe mu matongo kuva mu gihe cya Viking, harimo n’ubwato bwa Oseberg. Ubwato bwa Oseberg bwabonetse mu cyobo kinini muri Tønsberg. Ubwato bwakoreshejwe nk’ubwato bwo gushyingura abagore babiri.

Telemark fylke / Intara ya Telemark
Telemark iva ku nkombe kugera ku misozi miremire. Skien na Porsgrunn ni imigi minini yo muri iyo ntara.
Umujyi wa Rjukan, uri ku rutonde rw’umurage w’isi wa UNESCO, uherereye muri Telemark. Uyu mujyi washinzwe mu ntangiriro z’ikinyejana cya 19 na Norsk Hydro kugira ngo ikore ifumbire mvaruganda yo kongera ibiribwa muri Noruveje no mu Burayi.
Gaustatoppen numusozi muremure muri Telemark. Kimwe mu bikurura abakerarugendo hafi ya Gaustatoppen ni Gaustabanen. Gaustabanen ni imodoka izamuka umusozi kuva munsi yumusozi kugera hejuru.

Intara ya Buskerud
Buskerud iri mu burengerazuba bwa Oslofjord kandi iva ku nkombe kugera kuri Hardangervidda. Hardangervidda ni kilometero kare 8000 kandi ni ikibaya kinini cyo mu Burayi bw’Amajyaruguru. Umusozi muremure ni ahantu hanini haherereye hejuru yinyanja. Høyfjellsplatå rimwe na rimwe nanone yitwa vidde.

Imijyi minini muri Buskerud ni Drammen, Kongsberg na Hønefoss. Drammen iherereye kuri Drammenselva, iri mu nzuzi nini muri Noruveje. Kongsberg izwi cyane mu birombe bya feza. Ibirombe bya feza ntibigikora ariko byahinduwe inzu ndangamurage.

Intara ya Akerhus
Intara ya Akershus nintara ya gatatu ntoya ukurikije ubunini ariko nintara ya kabiri nini ituwe cyane na abaturage bagera ku 700.000. Intara iva mu mubande wa Oslo mu majyepfo ikagera Mjøsa mu majyaruguru. Akershus ifite ahantu hatandukanye hamwe ninyanja, imirima yubuhinzi n’ishyamba.

Foto:Wikimedia
Eidsvoll iherereye mu majyaruguru yintara ya Akershus, mu majyepfo ya Mjøsa. Eidsvoll izwi ku nyubako ya Eidsvold. Muri iyi nyubako niho itegeko nshinga rya Noruveje ryandikiwe mu 1814.
Ikibuga kinini kindege cya Noruveje kiri kuri Gardermoen, hafi y’intara ya Akershus.
Intara ya Østfold
Østfold nintara ya kure cyane yuburasirazuba bwigihugu. Intara ihana imbibi na Suwede. Imijyi minini yo muri iyo ntara ni Fredrikstad na Sarpsborg. Umugezi muremure wa Noruveje, Glomma, unyura muri Sarpsborg kandi ufite isoko muri Fredrikstad.
Fredrikstad na Halden ni imijyi izwi cyane muri Østfold. Umujyi wa kera muri Fredrikstad ufatwa nkumujyi wubatswe neza muburayi bwamajyaruguru. Ibihome byaho ubwabyo byubaswe mu kinyejana cya 16.

Igihome cya Fredriksten ni igihome cyamateka giherereye i Halden. Igihome cyubatswe mu 1661 nk’urwego rwo kurinda umupaka wayo na Suwede. Uyu munsi, Igihome cya Fredriksten ni ahantu nyaburanga hasurwa.

Intara ya Innlandet
Inlandet nintara ifiite ubuso bunini kandi niyo ntara yonyine idafite inkombe. Imbere mu gihugu kuva mu duce tw’ubuhinzi turumbuka mu burasirazuba kugera ku misozi miremire mu burengerazuba. Intara ihana imbibi na Suwede. Imijyi minini ni Hamar, Lillehammer na Gjøvik. Iyi mijyi yose iherereye hafi ya Mjøsa, nicyo kiyaga kinini cya Noruveje.

Imisozi ibiri izwi cyane muri Noruveje ni Dovrefjell na Jotunheimen. Byombi biherereye muri Inlandet. Imisozi ibiri miremire muri Noruveje, Galdhøpiggen na Glittertind, iri muri Jotunheimen.
Innlandet nintara nini yubakwamo amazu mato yibiruhuko mu gihugu, ifite hafi inzu 90.000 z`ubukerarugendo cyangwa amazu yibiruhuko. Amazu menshi yibiruhuko yegeranye nahantu hasurwa naba mukerarugendo hazwi cyane, urugero nka Trysil, Hafjell na Kvitfjell, ahantu hose hazwi cyane kujya gusiganwa mu kunyerera kurubura “ski” mu gihe cyubukonje ndetse no mubindi bikorwa byo hanze mu mugi.
Amajyepfo ya Noruveje
Hariho intara imwe gusa mu majyepfo ya Noruveje, ari yo Agder. Amajyepfo ya Noruveje afite ikirwa cyiza gifite utundi turwa, hamwe n’ahantu ho kogera. Amajyepfo ya Noruveje ni ahantu hazwi cyane abantu bajya mu biruhuko mugihe cyubushyuhe. hamwe n’inyanja nyinshi zikikijwe nibiyanga “strand”, aho gushinga ingando no kubaka amazu y’ibiruhuko ku nkombe zamazi.


Amajyepfo ya Noruveje azwiho imijyi mito ifite imihanda mito n’inzu zikozwe mu mbaho zera, urugero nka Risør na Grimstad, akenshi usanga bifitanye isano n’inzu zabo z’ibiti zisize irangiryumweru. Imijyi ibiri minini yo mu majyepfo ya Noruveje ni Kristiansand na Arendal.

Agace kari mumajyepfo cyane ya Norvege ni Lindesnes. Umunara wamashanyarazi wa Lindesnes wubatswe mu 1656 kandi ni wo munarawamashanyarazi wa kera muri Noruveje. Uracyakora kandi hariho inzu ndangamurage yometse kuri uwo munara.
Uburengera zuba
Uburengerazuba (Vestlandet) bugizwe n’intara eshatu arizo Møre na Romsdal, Vestland na Rogaland. Ikirere cyo mu burengerazuba bwa Noruveje kirangwa ni imibande miremire n’imisozi miremire. Umubande muremure wa Noruveje, Umubande wa Sogne(Sognefjord) uherereye mu burengerazuba bwa Noruveje. Ufite uburebure bwa kilometero 204. Imijyi minini yo muri iyo ntara ni Bergen, Stavanger, Ålesund na Haugesund. Uburengerazuba bwa Noruveje buzwiho ibiribwa byo mu nyanja, cyane cyane salmon na rockfish, ndetse n’inganda za peteroli.

intara ya Rogaland
Umujyi munini muri Rogaland ni Stavanger. petroli yabonetse mu nyanja y’Amajyaruguru mu mpera zi 1960. Hemejwe ko icyicaro gikuru cy’inganda zikomoka kuri peteroli kigomba kuba kiri muri Stavanger. Mu ntangiriro hari abakozi bane. Umwe muri bo yavuye muri Iraki yitwa Farouk Al-Kasim.


Intara ya Westland “uburengerazuba”
Umujyi munini mu burengerazuba ni Bergen. Bergen ni umujyi wa kabiri munini muri Noruveje, kandi umujyi bakunze kwita umurwa mukuru wa “westland”. “Bryggen” muri Bergen ni ahantu hazwi cyane muri Bergen.


Muri Noruveje hari ibibarafu byinshi. Ikibarafu nigice kinini kigizwe nurubura. Ahantu hamwe usanga hakonje cyane mugihe cyizuba kuburyo urubura rudashonga. Icyo gihe hazaba urubura rwinshi buri mwaka. Urubura amaherezo ruhinduka barafu. Iyo ahantu hari urubura rwabaye runini kandi hakaba harehare kuburyo rutangira kunyerera kumusozi, haba barafu. Jostedalsbreen nicyo kibarafu kinini muri Noruveje. Jostedalsbreen iherereye mu ntara ya Vestland.


Intara ya Møre niya Romsdal

Umujyi munini muri Møre na Romsdal ni Ålesund. Muri Ålesund habaye umuriro mwinshi mu 1904. Hafi ya centre yose ya Ålesund yarahiye. Umujyi wongeye kubakwa muburyo bw`umwuga bushya. Hari abubatsi b’Abadage nibo bateguye imyubakire mishya.
Isumo ryinshi rya Noruveje riherereye muri Møre og Romsdal, ryitwa Vinnufossen. Nta mazi menshi mu masumo maremare muri Noruveje. Ingazi za Midsund ni ingazi yamabuye ifite intambwe 2200. Yubatswe na Sherpas wo muri Nepal.


Se alle bildene
Bilder som ikke er merket er lisensiert fra AdobeStock
Lær mer om Norge på Samfunnskunnskap.no
På Samfunnskunnskap.no finnes filmer, tekster og interaktive oppgaver om Norge på flere språk.


