Kristendommen // Xiristiyanî
Xiristiyanî nêzîkî 2000 sal berê li Rojhilata Navîn, li herêma ku niha Îsraîl û Filistîn e, derketiye holê. Di wê demê de, piraniya xelkê Rojhilata Navîn Cihû bûn. Peyva Xiristiyanî ji Îsa Mesîh tê.
Xiristiyanî ola herî mezin a cîhanê ye. Kesên ku Xiristiyaniyê pêk tînin wekî Xiristiyan têne binavkirin. Li cîhanê bi qasî 2.3 milyar Xiristiyan hene. Mîna Cihû û Misilmanan, Xiristiyan jî bawer dikin ku tenê yek Xweda heye. Ji ber vê yekê, ji hersê olan re olên yekxwedayî tê gotin.
Piştî derketina Xiristiyaniyê, ol di aliyên cuda de pêş ket. Dabeşkirina Xiristiyaniyê li sê aliyên sereke asayî ye. Ev Dêra Katolîk, Dêra Ortodoks û Dêra Protestan in. Hevpariya hemû aliyan ew e ku ew Incîlê wekî pîroz dibînin û Îsa Mesîh kurê Xwedê ye.
Bawerî
Xiristiyan baweriya xwe bi yek Xwedayekî tînin ku bi sê awayan heye. Ew Bav, Kur (Îsa Mesîh) û Ruhê Pîroz e. Ev yek jê re Sêyemîn tê gotin.
Li gorî Incîlê, Xwedê cîhan afirand û Îsa kurê wî bû. Îsa pêxemberê herî girîng ê Xiristiyaniyê ye. Armanca wî ew bû ku mirovan bi Xwedê re bide nasîn û hêviyê bide wan. Incîl dibêje ku Îsa li ser xaçê mir û ji nav miriyan rabû. Ruhê Pîroz rêberî, hêz û aramiyê dide bawermendan.
Bawerî ji bo gelek Xiristiyanan beşek girîng a jiyana rojane ye. Ew dikarin rojane dua bikin û Incîlê bixwînin. Ew dikarin beşdarî xizmetên dêrê û çalakiyên din ên dêrê bibin. Nirxên girîng di Xiristiyaniyê de xêrxwazî, biborîn û dilovanî ne. Xiristiyan têne teşwîq kirin ku xwebexşiyê bikin û piştgiriyê bidin kesên hewcedar.
Kesên pîroz
Di Xiristiyaniyê de, gelek kes hene ku wekî pîroz têne hesibandin an jî xwedî girîngiyek taybetî ne. Ew ji ber nêzîkbûna xwe ya bi Xwedê re wekî nimûne/model têne dîtin.
Kesê herî girîng di Xiristiyaniyê de Îsa ye. Dayika wî Meryema Keçik tê gotin. Ew nimûneyek bawerî, îtaet û dilnizmiyê ye. 12 şagirtên Îsa hebûn ku xwendekarên wî bûn. Piştî mirina Îsa, erkê şagirtan ew bû ku peyama wî ji mirovan re belav bikin. Ew ê ji wan re vebêjin ka Îsa çi gotiye û çi kiriye dema ku ew li ser erdê dijiya.
Di kevneşopiyên Katolîk û Ortodoks de, pîroz ew kes têne hesibandin ku jiyaneke bi taybetî pîroz û mînakî jiyaye. Ezîze Lusîya yek ji mînakên pîrozan e. 13ê Kanûnê wekî Roja Lusîyayê ji bo bîranîna wê tê pîrozkirin.
Pirtûkên pîroz
Încîl pirtûka pîroz a Xiristiyaniyê ye. Ew ji Peymana Kevin û Peymana Nû pêk tê. Peymana Kevin nivîsên li ser kes û bûyerên girîng ên ji dema berî jidayikbûna Îsa vedihewîne. Pirtûkên Destpêkirinê beşek ji Peymana Kevin in. Çîrokên Birahîm û Mûsa dihewînin. Ev nivîs ji bo Îslam û Cihûtiyê jî girîng in.
Peymana Nû nivîsên li ser jiyana Îsa û çawaniya belavbûna peyama wî dihewîne. Peymana Nû di bawerî û pratîka Xiristiyaniyê de navendî ye.
Cihên perestinê
Cihên perestinê yên Xiristiyanan wekî dêr têne binavkirin. Dêr cihê herî girîng ê kombûnê ye ji bo çalakiyên olî û civakî. Li wir, Xiristiyan ji bo dua, xwendin û perestina hevbeş dicivin. Dêr her wiha ji bo hînkirin, pîrozkirina cejnan û çalakiyên din ên ku civakê ava dikin tê bikar anîn. Xizmetek ji hêla keşîşek ve tê birêvebirin ku çîrokan vedibêje û ji Incîlê dixwîne. Kesên ku beşdar dibin wekî civat têne binavkirin.
Dêr dikarin ji hêla mezinahî û stîl ve cûda bibin. Wekî sembola Xiristiyaniyê, piraniya dêran herî kêm zengilek û xaçek hene. Zengilên dêran lê didin da ku ragihînin ku di dêrê de ayîn an merasîmek din heye.
Cejn û rêziknameyên ayînê
Hin ji girîngtirîn cejnên Xiristiyaniyê Noel, cejna Hêkesorkirin û Pentekot in. Cejn bûyerên girîng di dîroka olê de nîşan didin.
Noel ji bo nîşankirina jidayikbûna Îsa tê pîrozkirin. Gelek Xiristiyan bi xizmetên dêrê, diyariyan û kombûnên malbatî pîroz dikin. Cejna Hêkesorkirin mirina Îsa li ser xaçê û vejîna wî ji gorê nîşan dide. Pentekot hatina Ruhê Pîroz li ser şagirtan bi bîr tîne, ku dide wan şiyana axaftin û fêmkirina hemî zimanan. Pentekot destpêka dêra Xiristiyan tê hesibandin.
Dibe ku şaxên cuda yên Xiristiyaniyê xwedî rêziknameyên cuda bin. Tiştê hevpar ê rêziknameyan ev e ku ew armanc dikin ku alîkariya bawermendan bikin ku nêzîkbûna Xwedê, yekîtî û hevpariyê di civatê de biceribînin. Nimûneyên rêziknameyên Xiristiyanî baptîz/vaftîzm, komunîte û piştrastkirin in.
