Qeybaha dhulka iyo gobollada Norway

Denne teksten finnes på flere språk. Tanken er at teksten skal være et supplement til andre læremidler og andre aktiviteter i opplæringen. Det er altså ikke meningen at disse ressursene skal stå alene, men at de kan brukes i innledning til arbeid med temaet.

Teksten kan, for eksempel, brukes sammen med tospråklig lærer for å aktivere elevenes kunnskaper om temaet, og å bidra til at eleven lærer fagspråk.

Waa maxay qeybaha waddanka ay Norway leedahay? Imisa gobol ayaa waddanka loo qeybiyaa?

Norgeskart med landsdeler og fylker i Norge

Waxaa caadi ah in Norway loo qeybiyo shan qeybood: Waqooyiga Norway, Trøndelag, Bariga Norway, Koonfurta Norway, iyo Galbeedka Norway. Qeybkasta waxay ka kooban tahay hal ama gobollo badan.

Norway waxay leedahay 15 gobol. Goboladu waa unugyo maamul, taas macnaheedu waa siyaasad ayaa lagu maamulaa. Golaha deegaanka ayaa maamula gobolada. Dadka ayaa soo doorta xubnaha golaha deegaanka.

Waqooyiga Norway

Waqooyiga Norway wuxuu ku yaalaa waqooyiga ugu fag waddanka. Qeybtan waxay ka kooban yahay saddex gobol oo kala ah Tromso iyo Finnmark iyo Norland.

Qeybta ugu wayn Waqooyiga Norway waxay ku taal waqooyiga wareegga qudbigga waqooyi. Waqooyiga wareegga qudbiga waqooyi waa mugdi qeyb ka mid ah xilliga jiilaalka(qaboobaha), sidoo kale waxaa jirta qorrax taagan habeen barkii xilliga xagaaga. Marka ay mugdi tahay qofku ma arki karo qorraxda xilli ka mid ah habeenkii iyo maalintii. Mudada ay jirto qorraxda taagan habeen barkii, qofku wuxuu habeen iyo maalin arkayaa qorrax. Markasta oo uu qofku u sii dhowaado waqooyi, waxaa sii badanaya mugdiga iyo maalmaha ay qorraxdu taagan tahay habeen barkii. Nordkapp waxa ay leedahay xilli mugdi ah laga bilaabo 20-ka Nofeembar ilaa 22-ka Janaayo, waxa kale oo ay leedahay xilli ay qoraxdu taagan tahay habeen barkii laga bilaabo 14-ka maajo ilaa 29-ka luuliyo.

Waqooyiga Norway, waxaa suuragal ah in qofku arko xilliga jiilaalka(qaboobaha) iftiinka- waqooyi. Iftiinka-waqooyi waa iftiin ka kooban cagaar iyo guduud(casaan) barxan kaas oo cirka ku dhaqdhaqaaqaya.

Gobolka Finnmark

Finnmark waxay ku taalaa waqooyiga iyo bariga ugu fag waddanka, waxayna xuduud la leedahay Ruushka iyo Finland. Finnmarka waa gobolka labaad ee masaaxad ahaan ugu wayn Norway, waana gobolka xagga tirada dadka ugu yar. Nordkapp waa goob dalxiis oo caan ah oo ku taal Finnmark. Nordkapp waxaa badanaa lagu tilmaamaa inay tahay barta ugu fog waqooyiga Norway iyo Yurub. Tani aad sax uma ahan, sababtoo ah Knivskjellodden waxay waqooyiga u jirtaa ku dhowaad 1,5 kiloomitir.

Finnmark waxaa ku nool dad farabadan oo Saami ah. Meelo badan oo ka mid ah gobolka waxaa afka saamiga lala simay kan noorwiijiga. Baarlamaanka Saamiga waa gole dadku soo doorteen kaas oo waajibkiisu yahay inay ilaaliyaan xuquuqda, dhaqanka iyo afka dadka saamiga ah. Baarlamaanka Saamiga wuxuu ku yaalaa magaalada Karasjok.

Gobolka Troms

Troms waa gobolka labaad ee xaga waqooyi ugu xiga Norway. Gobolkan wuxuu xad la leeyahay Finland. Trømso waa magaalada ugu weyn gobolka, waxayna sidoo kale tahay magaalada ugu weyn Waqooyiga Norway. Ishavskatedralen waa kaniisad caan ah oo ku taaal Tromsø. Qaab dhismeedkeedu wuxuu u egyahay baraf aan dhalaalayn iyo buur.

Gobolka Nordland

Nordland waa gobol dheer oo ciriiri ah kaas oo xad la leh Iswiidhan. Bodø waa magaalada ugu weyn Nordland.

Lofoten waxay ku taal Nordland waxayna ka kooban tahay jasiirado badan. Laga bilaabo bisha Janaayo ilaa Abriil waxaa tiro badan oo kalluunka nooca yuumbiga ah lagaga kalluumaystaa Lofoten. Yuumbigu wuxuu sannadka intiisa badan ku noolyahay badweynta Barent. Kalluunka la qallajiyey waxaa lagu magacaabaa kalluun qallalan. In badan oo ka mid ah kalluunka qalallan waxaa loo dhoofiyaa wadamo kale, tusaale ahaan Talyaaniga iyo Nayjeeriya.

Goobada cirrifka waqooyi waxay dhexmartaa Nordland. Waqooyiga goobada cirrifka waqooyi waxaa ka jira xilli mugdi ah iyo xilli ay qorraxdu taagan tahay habeen barkii.

Trøndelag

Trøndelag waxay ku taal bartamaha waddanka waxayna isku tahay qeyb-dhuleed iyo gobol. Qeybtaan waddanka ka mid ah waxaa lagu magacaabaa Bartamaha-Norway. Trøndelag waxay leedahay laagooyin dhaadheer, dhulbeereed bacrinsan iyo buuro dhaadheer. Laagta ugu dheer Trøndelag waa Trondheimsfjorden, Trollhetta-na waa buurta ugu dheer. Trøndelag waxay xad la wadaagtaa Iswiidhan.

Trøndheim waa magaalada ugu weyn Trødelag. Trondheim waa magaalada saddexaad ee ugu weyn Norway. Nidarosdomen waa kaniisad caan ah oo ku taal Trøndheim. Nidarosdomen waa kaniisadahii jirray xilliyadii dhexe oo waqooyiga ugu xigta adduunka.

Røros waa magaalo ku taal Trøndelag. Røros waxa ay ku taal dusha sare ee buuraha Røros. Magaaladan waxaa halkaa looga dhisay sababtoo ah waxa ay buurta ka heleen  maar sanadkii 1644. Waxaa la sameeyey meelo laga qodo maarta. Dadku waxa ay u guureen Røros si ay uga shaqeeyaan godadka laga qodo maarta. Sidaas ayey ku kortay Røros.

Østlandet – Dhulka bariga

Dhulka bariga waxuu ku yaalaa qeybta koonfur-bari ee waddanka. Dhulka barigu wuxuu ka kooban yahay 6 gobol, kuwaas oo ah Oslo, Vestfold, Østfold, Telemark, Buskerud, Akershus iyo Innlandet. Dhulka barigu wuxuu leeyahay qaab dhuleed kala duwan, bari wuxuu ku leeyahay dhul-beereed siman, galbeedna wuxuu ku leeyahay dhul-buuraley ah. Gobolku wuxuu sidoo kale leeyahay harooyin waaweyn sida Mjøsa iyoTyrifjorden. Dhulka bari waa qeybta waddanka Norway ugu weyn uguna dadka badan. Ku dhowaad kala bar dadka Norway waxay degan yihiin Dhulka bariga.

Oslo

Oslo waa caasimadda Norway waana magaalada ugu weyn Norway. Magaaladani waxay dhexda uga taalaa laagta Oslo. Goobaha muhiimka ah ee ku dhex yaala Oslo waa Qasriga boqortooyada, Golaha baarlamaanka, dhismaha Opera iyo beerta Frogner. Beerta Frogner waxay caan ku tahay taallooyinkeeda faraha badan.

Gobolka Vestfold

Gobolka Vestfold wuxuu ku yaal galbeedka harada Oslo waana gobolka ugu baaxadda yar Norway. Gobolku wuxuu leeyahay xeeb dheer iyo jasiirado yar yar oo farabadan, jasiirado iyo jasiirado dhinac kasta dhul ka xigo. Tønsberg waa magaalada ugu weyn gobolka Vestfold, waxaana sidoo kale lagu tiriyaa magaalada Norway ugu da’da weyn.

Gobolka Vestfold waxaa lagu sameeyey baaritaano lagu ogaaday raadadkii xilligii burcad-badeedka, raadadkaas waxaa ku jira markabka Oseberg. Markabkan waxaa laga dhexhelay magaalada Tønsberg isagoo ku dhex jira laag xabaal weyn ah. Markabka waxaa loo adeegsaday si loogu xabaalo labo dumar ah.

Gobolka Telemark

Telemark waxay ku fidsan tahay laga bilaabo xeebta ilaa buurta sare. Skien iyo Portsgrunn waa labada magaalo ee ugu weyn gobolka.

Magaalada Tjukan, taas oo ku jirta liiska UNESCO ee dhaxalka adduunka, waxay ku taal Telemark. Magaalada waxaa la aasaasay bilowgii qarnigii 20-aad, waxaana aasaasay shirkadda Norsk Hydro si loo soo saaro carro-nafaqeed kor loogu qaado amniga cuntada Norway iyo Yurub.

Gaugstatoppen waa buurta ugu dheer Telemark. Gaustabanen waa mid ka mid ah goobaha dalxiisa ee ku ag yaala Gaustatoppen. Gaustebanen waa gaari fiilo ah oo ku dhex socda dariiq-dusmo (nafaq) kaasoo ka bilaabanaya buurta hoosteeda ilaa dusheeda sare.

Gobolka Buskerud

Buskerud waxay ku taal galbeedka Laagta Oslo, waxayna ku dherersan tahay laga bilaabo xeebta ilaa kor iyo taag-buureedka (Hardangervidda). Hardangervidda waa ku dhowaad 8000 oo kiilomitir labo jibbaaran, waana taag-buureedka ugu dheer waqooyiga Yurub. Taag-buureed waa dhul aad u weyn oo siman kaasoo ka sarreeya heerka badda. Taag-buureedka waxaa mararka qaarkood lagu magacaaba vidde.

Magaalooyinka ugu waaweyn Buskerud waa Drammen, Konsberg iyo Hønefoss. Drammen waxay dhinaca uga taal wabiga Drammen kaasoo ka mid ah wabiyada ugu waaweyn Norway. Konsberg waxay caan ku tahay godadka laga qodo macdanta qalinka. Godadkani hadda ma shaqeeyaan oo waxaa loo bedelay matxaf.

Gobolka Akershus

Gobolka Akershus waa gobolka saddexaad ee masaaxad ahaan ugu yar, laakiin waa gobolka labaad ee ugu badan xagga tirada dadka kaas oo ay ku noolyihiin ku dhowaad 700 000 oo qof. Gobolku wuxuu ku fidsan yahay laga bilaabo laagta Oslo ee koonfurta ilaa Mjøsa ee waqooyiga. Akershus wuxuu leeyahay muuqaal dhuleed kala duwan sida xeeb, dhul-beereed iyo keymo.

Eidsvoll waxay ku taal waqooyiga gobolka Akershus, waxayna koonfur uga beegan tahay Mjøsa. Eidsvoll waxay caan ku tahay dhismaha Eidsvoll. Dhismahan gudihiisa ayaa dastuurka Norway lagu qoray 1814.

Garoonka diyaaradaha ugu weyn Norway wuxuu ku yaalaa Gardemoen, kaas oo qiyaastii ku yaal bartamaha gobolka Akershus.

Gobolka Østfold

Østfold waa gobolka waddanka ugu fog xagga koonfur-bari. Gobolku wuxuu xad la leeyahay Iswiidhan. Magaalooyinka ugu waaweyn gobolka waa Fredrikstad iyo Sarpsborg. Wabiga ugu dheer Norway ee Gloma wuxuu dhex qulqulaa Sarpsborg, wuxuuna ku sii qulqulaa Fredrikstad.

Fredrikstad iyo Haldan waa magaalooyin caan ah oo ku yaalla Østfold. Gamblebyen oo ku dhextaal Fredrikstad waxaa lagu xisaabiyaa qalcadda (dhufeyska) ugu fiican waqooyiga Yurub ee aadka loo adkeeyey. Dhismaha qalcaddan waxay ka timid qarnigii 17-aad.

Qalcadda Fredriksten waa qalcad taariikheed ku taal Haldan. Qalcaddani waxaa difaac ahaan loogu dhisay xadka Iswiidhan 1661. Maanta Qalcadda Fredriksten waa goob dalxiis oo caan ah.

Gobolka Innlandet

Gobolka Innlandet waa gobolka masaaxad ahaan ugu weyn, waana gobolka kaliya ee aan xeeb lahayn. Innlandet wuxuu ku fidsan yahay laga bilaabo dhul-beereedka barwaaqada ah ee bariga ilaa buuraha dhaadheer ee galbeedka. Gobolku wuxuu xad la yeeyahay Iswiidhan. Magaalooyinka waaweyn waa Hamar, Lillehammer iyo Gjøvik. Dhammaan magaalooyinkani waxay ku dhinac yaaliin Mjøsa taas oo ah harada ugu weyn Norway.

Dovrefjell iyo Jotunheimen waa labo aag-buureedyo caan ah oo ku yaal Norway. Labadoodu waxaa ku yaaliin Innlandet. Labada buurood ee ugu dhaadheer Norway oo kala ah Galdhøppiggen iyo Glittertind, waxay ku yaaliin Jotunheimen.

Innlandet waa gobolka ugu weyn kaas oo leh qiyaastii 80 000 guri oo fasaxyada lagu qaato, Guryaha lagu fasax qaato badankoodu waxay ku dhegan yihiin goobaha loo dalxiis tago ee caanka ah, tusaale ahaan Trysil, Hafjell iyo Kvitfjell, kuwaas oo dhammaantood ah goobo caan ah xilliga jiilaalka si Ski loogu ciyaaro iyo in lagu sameeyo ciyaaraha banaanka xilliga xagaaga.

Koonfurta Norway

Hal gobol kaliya ayaa ku yaal koonfurta Norway, kaasina wa Agdar. Sørlandet wuxuu leeyahay jasiirado qurxan oo fara badan iyo goobo lagu dabaasho oo badan. Sørlandet waa meel caan oo fasaxa xagaaga loo dalxiis tago, wuxuuna leeyahay meelo badan oo lagu dabaasho, meelo la dhigto baabuurta guryaha ahaanta u sameysan iyo guryaha fasaxyada la dego kuwaas oo xeebta ku teedsan.

Sørlandet waxaa lagu yaqaanaa magaalooyinkeeda yaryar kuwaas oo leh jidad ciriiri ah iyo guryo alwaax ka sameysan kuwaas oo midabka caddaanka lagu rinjiyeeyey, tusaale ahaan Risør iyo Grimstad oo badanaa lala xiriiriyo guryahooda alwaaxda ka sameysan oo midabka caddaanka ah lagu rinjiyeeyey. Labada magaalo ee ugu weyn Sørlandet waa Kristiansand iyo Arendal.

Lindesness waa goobta Norway ugu fog xagga koonfurta. Minaaradda Lindesness waxa la dhisay 1656 waan minaaradda ugu da’da weyn Norway. Minaaraddu wali waa shaqeysaa oo waxaa jira matxaf la xiriira minaaradda.

Gobolada galbeed

Vestlandet waxay ka kooban tahay saddex gobol. Møre iyo Romsdal, Vestlandet iyo Rogaland. Dabeecadda gobolada galbeedka waxaa lagu gartaa laago dhaadheer oo qoto dheer iyo dhul taag ah oo leh buuro dhaadheer. Laagta ugu dheer Norway, Sognefjorden waxay ku taal Vestlandet. Dhererkeedu waa 204 kiilo mitir. Magaalooyinka ugu waaweyn goboladan waa Bergen, Stavanger, Ålesund iyo Haugesund. Vestlandet waxay caan ku tahay cuntada Badda, gaar ahaan kalluun qud iyo kalluun qaroof iyo warshadaheeda shidaalka.

Gobolka Rogaland

Magaalada ugu weyn Rogaland waa Stavanger. Badda waqooyi (Nordsjøen) ayaa laga helay shidaal dhammaadkii 1960-kii. Waxaa la go’aansaday in xafiiska ugu weyn warshadda shidaalku ay noqoto Stavanger. Halkaas waxaa bilowgii joogay afar shaqaale ah. Mid ka mid ah shaqaalahaas wuxuu ka yimid Ciraaq waxaana lagu magacaabaa Faaruuq Al-qaasim.

Gobolka Galbeed

Magaalada ugu weyn gobolka Galbeed waa Bergen. Bergen waa magaalada labaad ee ugu weyn Norway, magaalada waxaa badanaa lagu magacaabaa caasimadda gobolada Galbeed. Guryaha badda ku ag yaal oo looxaanta ka sameysan (Bryggen i Bergen) ayaa ah meel caan ah oo ku taal Bergen.

Guryaha badda ku ag yaal oo looxaanta ka sameysan

Norway waxaa ku yaala wabiyo dhagax-adag noqday oo fara badan. Wabiyada dhagaxa ahi waa aag weyn oo baraf ka kooban. Meelaha qaarkood aad ayey u qabow yihiin xilliyada xagaayada marka barafku uusan dhalaalin. Markaas barafkii ayaa aad iyo aad u sii kordhaya sanad kasta. Barafkii muddo ka dib wuxuu isu bedelayaa baraf adag. Marka aagga barafka adkaaday uu noqdo mid weyn oo adag, waxaa bilaabanaysa inuu u taraaraxo hoos xagga buurta, wuxuu noqdaa baraf adag (isbre). Jostedalsbreen ayaa ah wabiga barafka adag ee ugu weyn Norway. Jostedalsbreen waxay ku taal gobolka Vestlandet.

Gobolka Møre iyo Romsdal

Magaalada ugu weyn gobolka Møra iyo Romsdal waa Ålesund. Dab wayn ayaa ka kacay Ålesund sannadkii 1904-tii. Ku dhowaad dhammaan faras-magaalihii Ålesund ayaa gubtay. Magaalada si casri ah ayaa dib loogu dhisay. Injineero dhismo oo jarmal ah ayaa naqshadeeyey dhismaha cusub.

Biyo-dhaca ugu wayn Norway wuxuu ku yaal Møre iyo Romsdal, waxaana lagu magacaabaa Vinnusfossen. Biyo-dhacyada ugu waaweyn ma lahan biyo badan. Jaranjarta Midsund waxay tahay jaranjar dhagax ah oo ka kooban 2200 oo talaabo. Jaranjartaas (Salaantaas) waxaa dhisay dadka Sherberka oo ka yimid waddanka Nepal.

Se alle bildene

Bilder som ikke er merket er lisensiert fra AdobeStock

Lær mer om Norge på Samfunnskunnskap.no

På Samfunnskunnskap.no finnes filmer, tekster og interaktive oppgaver om Norge på flere språk.

lenkeikonDette er Norge: Fakta om Norge (samfunnskunnskap.no)