Jødedommen//ኣይሁድነት
ኣይሁድነት ካብ ማእከላይ ምብራቕ ቅድሚ 4,000 ዓመት ኣቢሉ እዩ መበገሲኡ። ኣይሁዳዊ ዝብል ቃል ብሃይማኖት ይኹን ብባህሊ ወይ ብዓሌት ካብ ህዝቢ ኣይሁድ ዝኾነ ሰብ የመልክት።
ኣብ ዓለም ኣስታት 15 ሚልዮን ኣይሁድ ኣለዉ። መብዛሕትኦም ኣብ እስራኤል ወይ ኣመሪካ ይነብሩ። ልክዕ ከም ክርስትናን እስልምናን ኣብ ሓደ ኣምላኽ ምእማን ኣብ ኣይሁድነት ማእከል እዩ። ኣይሁድነት ካብተን ሰለስተ ሓደ ኣምላኽ ዝኣምኑ ሃይማኖታት እቲ ዝነውሐ ዕድመ ዘለዎ እዩ።
ኣይሁድነት ነቲ ሃይማኖት ብዝተፈላለየ መንገዲ ዝትርጉምዎን ዝገብርዎን ሓያሎ ዝተፈላለዩ ጨናፍር ኣለዉዎ። ኦርቶዶክሳዊ ኣይሁድነት፡ ዓቃባዊ ኣይሁድነትን ተሃድሶ ኣይሁድነትን ኣብነታት ዝተፈላለዩ ጨናፍር እዮም።
እቲ እምነት
ኣይሁድ ኣብ ሓደ ኣምላኽ ይኣምኑ። እግዚኣብሄር ንዓለም ፈጢሩ ብሕግታቱ ንሰባት መምርሒ ይህብ። ኣይሁድነት በቲ ኣብ መንጎ እግዚኣብሔርን ኣብርሃምን ዝተገብረ ቃል ኪዳን እዩ ጀሚሩ፣ ኣብኡ ድማ ኣምላኽ ምስ ኣብርሃም ፍሉይ ስምምዕ ገይሩ። ኣምላኽ ኣብርሃም ኣቦ ዓቢ ህዝቢ ከም ዝኸውን፡ ህዝቢ ኣብርሃም ድማ ምድረ ከነኣን ከም ዝቕበል ቃል ኣተወ። ስለዚ ድማ ኣብርሃምን ዘርኡን ንኣምላኽ ክስዕቡን ብሕግታቱ ክነብሩን ነበሮም።
ኣብ ኣይሁድነት ኣገደስቲ ክብርታት ምጽዋት፡ ይቕሬታን ፍትሕን እዮም። እቲ እምነት ንብዙሕ መዳያት መዓልታዊ ህይወት ይጸልዎ እዩ። ምስ መግቢ፡ ክዳን፡ ጸሎትን በዓላትን ዝተኣሳሰር ዝርዝር ሕግታትን ልምድታትን ኣሎ። ኣይሁድ ነዚ ሕግታት እዚ ብምስዓብ ምስ ኣምላኽ ጥቡቕ ርክብ ኪሕልዉ ይደልዩ እዮም።
ቅዱሳን ሰባት
ኣብ ኣይሁድነት ፓትርያርክ ኣብርሃምን ደቁ ይስሃቅን ያእቆብን ከም ቅዱሳን ይቑጸሩ። ከም ኣቦሓጎታት ህዝቢ ኣይሁድ ዝረኣዩን ኣብ ቃል ኪዳን ምስ እግዚኣብሔር ማእከላይን እዮም።
ሙሴ ከም ዝዓበየ ነብዪ እዩ ዝቑጸር። ዓሰርተ ትእዛዛት ካብ እግዚኣብሔር ኣብ ደብረ ሲና ተቐቢሉ። ንህዝቢ ኣይሁድ ካብ ባርነት ግብጺ ንኸምልጥ ሓጊዝዎም እዩ።
ኣይሁድነት ቅዱሳን የብሉን፣ እንተኾነ ግን ሓያሎ ቅዱሳን ኣለዉዎ። እዚኣቶም ኣርኣያ እምነትን መሪሕነትን ንኣምላኽ ምእዛዝን እዮም።
ቅዱሳን መጻሕፍቲ
ታናክ መሰረት እምነትን ትውፊትን ኣይሁድ ዝፈጥር ቅዱስ መጽሓፍ እዩ። ታናክ ሕግታት ኣምላኽን ታሪኽ እስራኤልን ዘመሓላልፍ ታሪኻውን መንፈሳውን መምርሒ እዩ። ታናክ ብሰለስተ ክፋላት ዝቖመ እዩ። እቲ ኣገዳሲ ክፋል ኦሪት እዩ። ኦሪት ብሓሙሽተ መጻሕፍቲ ሙሴ ዝቖመ ኮይኑ ሕግታትን ስነ-ምግባራዊ መምርሒታትን ታሪኻዊ ትረኻታትን ዝሓዘ እዩ።
ታልሙድ ንታናክ ዝትርጉም ጽሑፍ እዩ። ታልሙድ ከመይ ጌርና ሃይማኖታዊ ህይወት ከም እንነብርን ሕግታትን ግቡኣትን ኣይሁድ ዝገልጽን እዩ። እቶም ታናኽ ዝትርጉሙ ድማ ክኢላታት ሕጊ ስለዝኾኑ ረቢ ይበሃሉ።
ቤት ኣምልኽ
ናይ ኣይሁድ ኣባይቲ ኣምልኾ ምኩራብ ይበሃሉ። ምኩራብ እቲ ኣገዳሲ መአከቢ ቦታ ሃይማኖታውን ማሕበራውን ንጥፈታት እዩ። ኣይሁድ ንጸሎትን መጽናዕትን ሓባራዊ ኣምልኾን ዝራኸብሉ ቦታ እዩ። እቲ ምኩራብ ንመምሃሪ፡ ንበዓላት ንምብዓልን ካልእ ንማሕበረሰብ ዝሃንጽ ንጥፈታትን እውን ይጥቀመሉ እዮም።
እቲ ኣገዳሲ ባእታ ናይቲ ምኩራብ ኣሮን ሃ-ቆደሽ ማለት ቅዱስ ታቦት እዩ። ኣብቲ ቅዱስ ታቦት ጥቕላላት ኦሪት ዝሓዘ እዩ። ምኩራብ ብዓቐንን ብዲዛይን ክፈላለዩ ይኽእሉ እዮም፣ እንተኾነ ግን ወትሩ ንየሩሳሌም ገጾም ይጥምታ።
በዓላትን ስርዓታትን
ኣይሁድነት ኣብ ታሪኽ እቲ ሃይማኖትን ኣብ ህይወት ኣይሁድን ኣገደስቲ ፍጻመታት ዘመልክቱ ብዙሓት በዓላትን ስርዓታትን ኣለዉዎ። ካብቶም ኣገደስቲ በዓላት ሻባ፡ ፔሳች፡ ዮም ኪፑርን ሃኑካን ይርከብዎም።
ሻባት ኣብ ነፍሲ ወከፍ ሰሙን ካብ ምዕራብ ጸሓይ ዓርቢ ክሳብ ዕራርቦ ጸሓይ ቀዳም ይበዓል። ሻባት ናይ ዕረፍትን ጸሎትን ሕብረትን ግዜ እዩ። ፔሳች ኣይሁድ ካብ ግብጺ ምውጻእን ካብ ባርነት ሓራ ምውጽኦምን ንምዝካር ዝኽበር እዩ።
ዮም ኪፑር መዓልቲ ዕርቂ ይበሃል። እዛ መዓልቲ እዚኣ ኣብ ዓመት ዝቐደሰት መዓልቲ እያ፣ ንኣስተንትኖ፣ ንንስሓን ንጾምን እትውዕል። ሃኑካ ኣብ ሜኖራ ዝበሃል ሽምዓ ብምውላዕ ዝኽበር በዓል መብራህቲ እዩ።
