Samenes nasjonaldag // سامەکان
ژمارەی سامەکان لە دونیادا لە نێوان ٦٠٠٠٠ تا ٧٠٠٠٠ کەسێک دەبێت. لەو ژمارەیە نزیکەی ١٧٠٠٠ لە سوید، نزیکەی ٧٥٠٠ لە فینلاند و نزیکەی ٢٠٠٠ لە ڕووسیا دەژین. نزیکەی ٤٠٠٠٠ سام لە وڵاتی نەرویج دەژین. زۆرێک لەوانە لە باکووری سالتفییەل (Saltfjell) یان لە شارە گەورەکانی بۆ نموونە وەک ئۆسلۆ دەژین.
سامەکان گەلێکی ڕەسەنن
سامەکان گەلێکی ڕەسەنن کە لە وڵاتانی نەرویج، سوید، فینلاند و ڕووسیان دەژین. گەلی ڕەسەن مەبەست لەو خەڵکانەیە کە بە ڕەچەڵەک لە کۆنەوە لە ناوچەیەکدا جێگیربوون. ئەمەش بەو مانایە دێت کە پێش دروستبوونی سنووری نێوان وڵاتان لەو ناوچەیەدا نیشتەجێبوون.
زۆرجار خەڵکی ڕەسەن خاوەن کولتوری خۆیانن کە جیاوازە لە کولتوری خەڵکانی تری ئەو وڵاتەی تێایدا دەژین. لە جیهاندا زۆر گەلی ڕەسەن هەن. وەک کوردەکانی ئێران، عیراق، سوریا و تورکیان، گەلێکی ڕەسەنن
پێشبڕکێێ ئاسکی ڕەنە/گەوزەن
پێشبڕکێێ ئاسکی ڕەنە/گەوزەن لای ئەو سامانەی کە ئاسکی ڕەنەیان هەیە وەرزشێکی بەناوبانگە. وەرزشەوانەکە لە هەندێک لە پێشبڕکێکاندا سکای سەر بەفر لە پێی دەبەستێت و بە پەت و گوریس بە ئاسکی ڕەنەکەوە دەبەسترێتەوە. لە هەندێک پێشبڕکێی تردا وەرزشەوانەکە لەسەر خلیسکەیەک دادەنیشێت کە بە ئاسکێکی ڕەنەوە بەستراوەتەوە.
خێراترین ئاسکی ڕەنە لە سەعاتێکدا ٦٠ کیلۆمەتر دەبڕێت.
پێشبڕکێی یەکەمیی لەسەر ئاستی نەرویج و لەسەر ئاستی وڵاتانی باکووریش ئەنجام دەدرێت.
ڕۆژی نیشتیمانیی سامەکان
٦ی فێبریوەر ڕۆژی نیشتیمانیی سامەکانە، کە ڕۆژی نیشتیمانیی سەرجەم سامەکانی نەرویج، سوید، فینلاند و ڕووسیایە. هۆکاری دیاریکردنی ئەم ڕۆژە دەگەڕێتەوە بۆئەوەی کە یەکەمین کۆبوونەوەی نیشتیمانیی سامەکان لە ٦ی فێبریوەری ١٩١٧ لە تروندهایم بەڕێوەچوو. لەو ڕۆژەدا بۆ یەکەمین جار سامەکانی نەرویج و سوید بۆ کاری هاوبەش سەبارەت بەو بابەتانەی تایبەتن بە سامەکانەوە کۆبوونەوە.
ڕۆژی نیشتیمانیی سامەکان لە نەرویج ڕۆژێکی ئاڵای فەرمییە، و بە ئاڵای نەرویجی و ئاڵای سامییەوە پیرۆز دەکرێت. لە گەلێک شوێنی نەرویج ئاهەنگ دەگێڕدرێت. لە ترومسۆ بە درێژایی یەک هەفتە ئاهەنگ دەگێردرێت، کە تیایدا گەلێک چالاکی جۆراوجۆری وەک سازدانی کۆنسێرت و پێشبڕکێی ئاسکی ڕەنە (گەوزەنی باکووری) ئەنجام دەدرێت. سروودی نیشتیمانیی سامەکان ناوی (Sámi soga lávlla)ـەکە بە مانای گۆرانیی گەلی سام دێت.
لە ڕۆژی نیشتیمانیدا دەڵێین: ” Lihku beivviin!” کە بە مانای “ئەم ڕۆژە پیرۆز بێت!” دێت.
ئاڵای سامەکان
مۆتیڤ و پێکهاتەکانی ئاڵاکە لە شیعری میللی سامییەوە وەرگیراون، هاوکات سامەکانی وەک کوڕ و کچی خۆر پیشان داوە. بازنەی ناو ئاڵاکەش سیمبولێکە بۆ مانگ و خۆر.
پەرلەمانی سامی بڕیار لەسەر بەکارهێنانی ئاڵای سامی دەدات. لە ٦ی فێبریوەردا دەڵێین: ” Lihku beivviin!” کە بە مانای “ئەم ڕۆژە پیرۆز بێت!” دێت.
زمانی سامی
زمانی سامی یەک زمان نییە، بەڵکوو گروپێک زمانە کە لە یانزە زمانی جیاواز پێکهاتووە. زمانی سامی لەگەڵ خێزانە زمانەکانی فینلاندی، ئێستیکی و هەنگاری خزمایەتی هەیە.
“سامی باکووری” گەورەترین گرووپی زمانی سامییە. سامەکانی وڵاتانی نەرویج و سوید و فینلاند سامی باکووری بەکاردەهێنن. “سامی باشووری”لە سەردەمی ئێستادا تەواو لاواز بووە چوونکە چیدی زۆریك لە خێزانەکان لە قسەکردنی ڕۆژانەیاندا بەکاری ناهێنن. دۆخی زمانی “سامی لوولە” کەمێک باشترە چوونکە ڕێژەیەکی زۆر لە منداڵەکان لە ماڵەوە و لە قوتابخانە فێری دەبن.
Bures (کە بە بوورەس گۆ دەکرێت) بە زمانی سامیی باکووری بە مانای سڵاو/چۆنی دێت.
Lavvo og pulk وشە سامین کە لە زمانی نەرویجیدا بەکاریان دەهێنین.
