Hva er demokrati // Demokarasi niki?

Demokarasi bisobanura ubuyobozi bw’bantu. Ariko bisobanuye iki kuvuga ko igihugu gifite demokarasi? Ese birahagije ko bose bafite uburenganzira bwo gutora, cyangwa bikubiyemo ibintu byinshi?

Ubwoko butandukanye bwa demokarasi

Ibihugu byinshi ku isi byiyita ibinya demokrasi. Byinshi muribyo bihugu bifite demokrasi idakora neza. Mu gihe bimwe, dushobora kubyita demokrasi z’ibinyoma. Ibi ni ibihugu bigerageza kugaragara nk’ibinya demokrasi nko gukora amatora, ariko ntibishobora kwitwako bifite demokrasi kubera nk’ubwiyongere bw’amanota y’amatiku, kubura uburenganzira mubya poritike, cyangwa ko hari abandi bantu batari abahagarariye abaturage bayobora igihugu.

Hariho uburyo bubiri butandukanye bwo gutegura demokrasi: demokrasi iziguye n’indi ikaba ari demokrasi itaziguye (izwi kandi nka demokrasi ihagarariwe).

Demokarasi iziguye

Demokarasi iziguye ni demokarasi aho ibibazo bya politiki bikemurwa n’abaturage muri referandumu. Kugeza ubu nta gihugu na kimwe cya demokarasi isukuye, ariko bamwe bakoresha referandumu kurusha abandi. Muri Noruveje, referendumu yaherukaga gukorwa ku rwego rw’igihugu mu 1994 ubwo abaturage ba Noruveje batoraga kuba abanyamuryango ba EU (Uryango wubumwe bwuburayi).

Demokarasi itaziguye

Demokarasi itaziguye cyangwa ihagarariwe ni uburyo bwa demokarasi aho abaturage batora abahagarariye kuyobora igihugu kuri bo. Demokarasi zose zigezweho ziyobowe murubu buryo.

Niki gituma igihugu kindera kuri demokarasi?

Ijambo demokarasi rigizwe nijambo ryikigereki demos (abantu) na kratos (ubutegetsi) kandi risobanura gutegekwa nabantu. Igitekerezo cy’uko buri wese yashobora guhindura uko sosiyete iyobowe ishingiye ku gitekerezo cy’uko abantu bose bafite agaciro kamwe, nk’uko bigaragara mu ngingo ya 1 y’Itangazo ry’umuryango w’abibumbye ryita ku burenganzira bwa muntu:

“Abantu bose bavutse bafite umudendezo kandi bangana mu cyubahiro n’uburenganzira. Bahawe ibitekerezo n’umutimanama kandi bagomba gukorera hamwe mu mwuka w’ubuvandimwe” (Itangazo mpuzamahanga ry’uburenganzira bwa muntu, 1948, ingingo ya 1).

Hano tuzareba mbere na mbere demokarasi nk’uburyo bwa guverinoma mu gihugu. Dushobora kandi kubona demokarasi, cyangwa ikindi gisa nayo, mumikino ya siporo, ubucuruzi, kwishuri, m’umuryango ndetse n’inshuti.

Abantu benshi birashoboka ko bahuza ijambo demokarasi n’ibihugu bifite amatora ya politiki n’uburenganzira bwo gutora kubaturage bose bakuze. Ariko bivuze iki ko igihugu kiyobowe nabaturage? Kugirango tubimenye, reka dusuzume neza amahame atatu yingenzi agomba kuba kugirango igihugu cyiyite icya demokarasi:

1. uburenganzira bwa demokarasi bungana
2. amahirwe angana ya demokarasi
3. kurengera inyungu z’abantu ku giti cyabo na bake

Uburenganzira bungana bwa demokarasi

Ikintu cy’ibanze ku gihugu cyiyita icya demokarasi ni uko buri wese afite uburenganzira bwa demokarasi bungana. “Umuntu wese” mubisanzwe bisobanura abantu bakuru bose bafite ubwenegihugu bwikigihugu. Uburenganzira bwa demokarasi buringaniye butangwa binyuze mu burenganzira bwo gutora, ubwisanzure mu gutanga ibitekerezo n’ubwisanzure bwo kwishyira hamwe.

Uburenganzira bwo gutora

Uburenganzira bwo gutora niyo ntambwe yibanze ya demokarasi muri politike. Urugero, muri Noruveje, abaturage bose ba Noruveje barengeje imyaka 18 bafite uburenganzira bwo gutora mu matora y’abadepite. Hariho ingero nyinshi zamatsinda atandukanye muri societe adafite uburenganzira bwo gutora. Nkurugero, abagore, abakene n’amoko atandukanye yabujijwe kwitabira amatora mu bihugu byinshi – harimo na Noruveje. Mu bihugu bimwe na bimwe, ibyo biracyahari. Imipaka nkiyi ku burenganzira bwo gutora bituma igihugu kigira demokarasi nkeya.

Kugira ngo uburenganzira bwo gutora bugire icyo busobanura, ni ngombwa ko amatora ategurwa mu buryo bwa demokarasi hamwe nubutabera. Byongeyeho kandi, hagomba kubaho gahunda zibuza kwiba amajwi no kuriganya, ibyo bita uburiganya bwamatora. Ibyavuye mu matora bigomba no kugira akamaro kuri politiki ikorerwa mu gihugu. Ibi bivuze ko abayobozi batowe bagomba kugira ububasha. Ntacyo bimaze kugira amatora ya politiki niba undi muntu utari abayobozi batowe afite imbaraga nyazo mugihugu.

Ubwisanzure bwo gutanga ibitekerezo n’ubwisanzure bwo kwishyira hamwe

Ingaruka za politiki zirenze uburenganzira bwo gutora. Byongeye kandi, buri wese muri demokarasi afite uburenganzira bwo kujya muri politiki. Ibi birakurikizwa utitaye kumyaka. Dushobora kwandika amakuru mu kinyamakuru, tujya mu myigaragambyo, dutanga icyifuzo cyangwa twinjira mu ihuriro ry’abakozi cyangwa ishyaka rya politiki kandi twiyamamariza kuba umunyapolitiki. Kugira ngo ibyo bishoboke, dufite ubwisanzure bwo kwishyira hamwe n’ubwisanzure mu gutanga ibitekerezo. Ubu ni uburenganzira buri wese afite muri demokarasi.

Amahirwe angana ya demokarasi

Demokarasi ikora neza igomba kubigira intego yo guharanira ko abantu benshi bashoboka bitabira demokarasi. Iyo utoye mumatora ya politiki, uba mumahame uhaye imbaraga abo utora mugihe runaka. Muri Noruveje ikigihe kiba(manda) imyaka ine. Ibi bivuze ko abatowe babona imbaraga kurusha abandi, ariko kugirango babuze abayobozi batowe gukoresha nabi ububasha bahawe, hagomba gushirwaho imipaka.

Kugira ngo hashobore kubaho amahirwe angana ya demokarasi ashoboke, tugomba kubona abantu benshi bashoboka kugira uruhare muri demokarasi mu gihe kimwe no kugabanya ububasha bw’abayobozi batowe. Hariho uburyo bwinshi bwo kubikora. Tuzareba bumwe muribwo.

Kwiyongera kwa abitabira amatora

Nubwo bose bafite uburenganzira bungana bwo kwitabira no guhindura politiki, ntibisobanuye ko bose babishyira mubikorwa. Ubwa mbere, abantu bashobora guhitamo kudatora mumatora. Mu matora yinteko mu 2021, abagombaga gutora barenga 20% ntibakoresheje uburenganzira bwabo bwo gutora. Biragoye kubona abantu bose batora, ariko ni intego ya demokarasi nka Noruveje ko abantu benshi bashoboka batora mumatora.

Ubumenyi no kubona amakuru

Kugirango abaturage basobanukirwe na politiki kandi bakomeze kugezwaho amakuru, ubumenyi no kubona amakuru birakenewe. Mu bihugu bimwe, biragoye kugera kuri demokarasi kubera urwego rwo hejuru rwo kutamenya gusoma, ni ukuvuga abantu benshi badashobora gusoma cyangwa kwandika. Kubwibyo, uburenganzira bwo kwiga nicyo gisobanuro cyingenzi kugirango demokarasi ikore.

Ibyiyongeyeho kujya ku ishuri, umuntu agomba no gukurikira politiki ikorerwa mu gihugu. Demokarasi ikeneye itangazamakuru rifite umudendezo kandi ryigenga rishobora gutanga amakuru ku biba birikuba, gutanga ibitekerezo bitandukanye no kwerekana ibintu bitemewe muri sosiyete bitagenzuwe. Iyo bose bafite amahirwe y`ishuri hamwe nibitangazamakuru, buriwese aba afite amahirwe yo kwitabira demokarasi.

Kugabana ububasha

Abagize inteko ishinga amategeko na guverinoma bafite imbaraga za politiki kurusha rubanda nyamwinshi. Murububuryo niko bigomba kumera muri demokarasi ihagarariwe aho duhitamo umuntu uzayobora igihugu mu izina ryabaturage. Ariko hariho inzira nyinshi zo kugabana ububasha kugirango twirinde gukoresha nabi ububasha. Demokarasi nyinshi ikurikiza icyitwa ihame ryo kugabana ububasha. Ibi bivuze ko imirimo ikomeye ya leta igabanijwe hagati yinzego eshatu zitandukanye.

Igabana ry`ububasha hagati y’abantu cyangwa ibigo bitandukanye rikoreshwa mu bice byinshi uku kugabana ibice bitatu bya leta. Muri Noruveje, nk’urugero, twahaye imbaraga z’ibanze mu nama z’ibanze mu makomine n’inama z’intara. Ibinyuranye no kugabana ubutegetsi byaba igitugu, aho imbaraga zose ziri kumuntu umwe.

Kwirinda ruswa no kureka kubogama

Niba umuntu ahawe imbaraga nyinshi za politiki kubera ko afite amafaranga menshi cyangwa kubera ko ari inshuti magara cyangwa umuryango hamwe numuntu uri muri guverinoma, ibi bishobora kuba ikibazo kuri demokarasi. Tekereza umuyobozi ukize wumubucuruzi aha abanyapolitiki amafaranga yo gukora, iki ni ikibazo iyo sosiyete ishaka kubona amafaranga. Ibi byitwa ruswa kandi ntibyemewe. Demokarasi ikora neza ifite ruswa nke.

Niba umunyapolitiki afashe ibyemezo kugirango yungukire, inshuti magara cyangwa umwe mu bagize umuryango, umunyapolitiki aba abogamye. Urugero, niba haje ikibazo ku biro bya Minisitiri w’inganda n’ubucuruzi birimo inshuti magara cyangwa umuvandimwe, minisitiri agomba gutangaza ko adashoboye. Ibi bivuze ko avuga ko adashobora gukemura ikibazo kubera umubano ukomeye cyane n’umuntu ufite uruhare muri uru rubanza. Niba umuntu uri muri guverinoma atatanze raporo mu bihe nk’ibi, bityo akaba yarenze ku mategeko akabogama, akenshi bimuviramo kuva muri guverinoma. Mu bihe bikomeye, ashobora kandi guhanwa.

Amategeko arwanya ruswa no kureka kubogama agamije kubuza umuntu kubona imbaraga nyinshi kubera gusa ko afite amafaranga menshi cyangwa kubera ko azi umuntu ufite imbaraga.

Inyigishyo ziri muri filme aha hasi

Filime ngufi ikurikira isobanura ibibazo byo kutabogama no kwizera abanyapolitiki. Filime iri mu kinyanoruveje, kandi hano hari ibisobanuro bikubiyemo:

Tekereza ko umuhanda urimo kubakwa aho utuye. Uyu muhanda ugiye kunyura mu busitani bwa murumuna wa meya. Mu buryo butunguranye, umuyobozi w’akarere ahindura imitekerereze ye ati oya kubaka umuhanda. Avuga ko ari ukubera ko umuhanda ari mubi ku bidukikije. Ubu biragoye kumenya niba umuyobozi w’akarere avuga ngo oya kumuhanda kugirango arengere ibidukikije, cyangwa niba impamvu nyayo ari ukurinda ubusitani bwa murumuna we. Kubera uku kutamenya neza, umuyobozi w’akarere nta bushobozi afite muri icyo kibazo, bityo ntashobora gukemura ikibazo cy’umuhanda. Komine igomba gushaka undi wasimbura umuyobozi muri uru rubanza. Abanyapolitike bagomba kwemeza ko abantu bashobora kwizera ko iyo bahisemo ikintu, ni ukubera ko bemeza ko ibyo bahisemo ari byiza kuri sosiyete.

Kurengera inyungu z’abantu ku giti cyabo na rubanda.

Muri demokarasi, benshi bahitamo. Ariko tuvuga iki mugihe benshi bahisemo gutoteza abantu cyangwa amatsinda yihariye muri sosiyete? Ahari umuntu yambuwe urugo, uburenganzira bwo gutora, ubwisanzure bwo kuvuga cyangwa ubwenegihugu? Birashoboka ko umuntu yarangirira muri gereza cyangwa akicwa nta rubanza? Amatsinda yose muri sosiyete ashobora kubuzwa gukurikiza idini ryabo cyangwa umuco wabo. Amatsinda mato ashobora no kurimburwa. Ibi byose biraba uyu munsi mubihugu byinshi byiyita ibya demokarasi. Kubwibyo, abantu ku giti cyabo n’amatsinda mato bakeneye uburenganzira buzarinda ihohoterwa n’ivangura.

Kwemerwa namategeko

Kugendera ku mategeko n’ihame ry’ingenzi muri demokarasi kandi rigomba kurinda abantu guhamwa n’icyaha batagendeye kumategeko. Dore amwe mu mahame agomba kuba afite kugirango agendera ku mategeko:

• Ibyemezo byose byafashwe nabayobozi bigomba gukurikiza amategeko yigihugu.
• Ntushobora guhanwa nta rubanza.
• Ufite uburenganzira bwo kuburanishwa urukiko rutabogamye.
• Ufatwa nk’umwere kugeza ugaragaye ko ufite icyaha.
• Umuntu wese arareshya imbere y’amategeko; ntihakagombye kubaho ivangura rirenganya.
• Ababuranyi bose mu rubanza bagomba kugira amahirwe yo gutanga ibitekerezo byabo kuri uru rubanza.

Uburenganzira burinda rubanda rugufi

Mu burenganzira bwa muntu bw’umuryango w’abibumbye, kurengera rubanda rugufi n’imiryango itishoboye ni byo shingiro. Abasangwabutaka bafite uburinzi bwihariye. Abasangwabutaka ni amatsinda y’abantu batandukanye ya benshi mu gihugu, kandi babayeho mu gihugu kera cyane mbere yuko imipaka y’igihugu na leta ishyirwaho. Ubusanzwe abasangwabutaka bakorewe ivangura no guhohoterwa n’abayobozi n’abaturage benshi. Uburenganzira bw’abasangwabutaka bugamije kwemeza ko iryo vangura n’ihohoterwa bitabaho, no gufasha abasangwabutaka kubungabunga umuco wabo n’ururimi rwabo.

Muri Noruveje dufite ubwoko bumwe bw’abasangwabutaka: Abasamisk. Ariko dufite kandi ubundi bwoko butantu mu gihugu: Kvens / Finn Norvege, Finns Forest, Abayahudi, Abanyaroma n’Abaromani / Tateri. Aya ni amoko afite umuco wabo ufitanye isano kuva kera n’igihugu. Bake mu gihugu bafite uburenganzira bumwe n’abasangwabutaka, ariko abasangwabutaka bafite uburinzi bukomeye mu turere tumwe na tumwe.

Muri demokarasi, nta muntu ukwiye gukorerwa ivangura cyangwa gutotezwa ku mpamvu iyo ari yo yose. Muri Noruveje, dufite amategeko yacu aturinda kuvangura hashingiye, kurugero, idini, amoko, igitsina, icyerekezo cy’imibonano mpuzabitsina, indangamuntu cyangwa ubumuga.

Uburenganzira burengera rubanda rugufi burakenewe kutwibutsa ishingiro rya demokarasi, ni ukuvugako abantu bose bavuka bafite umudendezo kandi bafite agaciro kangana n’uburenganzira bwa muntu.

Umukoro ugizwe na amagambo yingenzi muri iyinyandiko y`ikinoroveje.

• Sobanuro aya amagambo wifashishije lexin cyangwa ubundi buryo.
• Mukazu k’iburyo hari amagambo yakoreshejwe mu interuro yarari munyandiko. yahindure mururimi rwawe cyangwa usobanure mu interuro icyo asobanuye.

Hva er demokrati? – ordliste

Kva er demokrati ?- ordliste

• Du vil kanskje også like:
• Samfunnsfag // Ingisho zuburere mbonera gihugu
• Tag: demokrati, diktatur, korrupsjon, maktfordelingsprinsippet, medborgerskap, politikk, rettigheter, valg