Hva er demokrati? // Co to jest demokracja?

Demokracja oznacza rządy ludu. Ale co to właściwie znaczy, że kraj jest demokratyczny? Czy wystarczy, że wszyscy mają prawo głosu, czy chodzi o coś więcej?

Różne rodzaje demokracji

Większość krajów na świecie nazywa się demokratycznymi. Wiele z tych krajów ma jednak demokrację, która działa słabo. W niektórych przypadkach możemy nazwać je „pozornymi demokracjami”. Są to państwa, które próbują wyglądać na demokratyczne, na przykład poprzez organizowanie wyborów, ale nie można ich uznać za prawdziwe demokracje z powodu takich zjawisk jak szeroko zakrojone fałszerstwa wyborcze, brak praw politycznych lub fakt, że krajem faktycznie rządzą inni niż wybrani przedstawiciele.

Istnieją zasadniczo dwa różne sposoby organizowania demokracji: demokracja bezpośrednia oraz demokracja pośrednia (nazywana także demokracją przedstawicielską).

Demokracja bezpośrednia

Demokracja bezpośrednia to taki rodzaj demokracji, w którym kwestie polityczne są rozstrzygane bezpośrednio przez obywateli w referendach. Obecnie żaden kraj nie jest całkowicie demokracją bezpośrednią, ale niektóre państwa korzystają z referendów częściej niż inne. W Norwegii ostatnie referendum na poziomie krajowym odbyło się w 1994 roku, kiedy Norwegowie zagłosowali przeciwko członkostwu w Unii Europejskiej.

Demokracja pośrednia

Demokracja pośrednia, czyli reprezentacyjna, to taki rodzaj demokracji, w którym obywatele wybierają przedstawicieli, którzy rządzą krajem w ich imieniu. Wszystkie współczesne demokracje funkcjonują głównie w ten sposób.

Co sprawia, że kraj jest demokratyczny?

Słowo „demokracja” składa się z greckich słów demos (lud) i kratos (władza) i oznacza „rządy ludu”. Idea, że wszyscy powinni mieć możliwość wpływania na to, jak społeczeństwo jest rządzone, opiera się na przekonaniu, że wszyscy ludzie mają taką samą wartość, co zostało wyrażone w artykule 1 Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka ONZ:

„Wszyscy ludzie rodzą się wolni i równi pod względem swej godności i swych praw. Są oni obdarzeni rozumem i sumieniem i powinni postępować wobec innych w duchu braterstwa.”
(Powszechna Deklaracja Praw Człowieka, 1948, art. 1)

Tutaj zajmiemy się przede wszystkim demokracją jako formą rządów w państwie. Demokrację, lub coś do niej podobnego, możemy również znaleźć w klubach sportowych, firmach, w szkole, w rodzinie oraz w grupie przyjaciół.

Większość osób kojarzy słowo „demokracja” z krajami, w których odbywają się wybory polityczne z prawem głosu dla wszystkich dorosłych obywateli. Ale co właściwie oznacza, że to lud rządzi państwem? Aby to zrozumieć, przyjrzymy się trzem ważnym zasadom, które muszą być spełnione, żeby kraj mógł nazywać się demokratycznym:

1. równe prawa demokratyczne
2. równe możliwości demokratyczne
3. ochrona interesów jednostki i mniejszości

Równe prawa demokratyczne

Najbardziej podstawowym warunkiem, aby kraj można było nazwać demokratycznym, jest to, że wszyscy mają równe prawa demokratyczne. „Wszyscy” oznacza zazwyczaj wszystkich dorosłych obywateli danego państwa. Równe prawa demokratyczne są zapewniane poprzez prawo do głosowania, wolność słowa oraz wolność zrzeszania się.

Prawo do głosowania

Prawo do głosowania jest prawdopodobnie najważniejszym prawem politycznym w demokracji. W Norwegii na przykład wszyscy obywatele norwescy powyżej 18. roku życia mają prawo głosu w wyborach do parlamentu. Istnieje wiele przykładów na to, że różne grupy społeczne nie miały kiedyś prawa głosu. Kobiety, osoby ubogie oraz różne grupy etniczne były wykluczane z udziału w wyborach w większości krajów – także w Norwegii. W niektórych krajach dzieje się tak nadal. Takie ograniczenia prawa wyborczego sprawiają, że państwo staje się mniej demokratyczne.

Aby prawo do głosowania miało znaczenie, ważne jest, by wybory były zorganizowane w sposób postrzegany jako demokratyczny i sprawiedliwy. Ponadto muszą istnieć mechanizmy zapobiegające oszustwom i manipulacjom wyborczym, czyli tzw. fałszerstwom wyborczym. Wynik wyborów musi również mieć wpływ na prowadzoną w kraju politykę. Oznacza to, że wybrani przez naród przedstawiciele muszą mieć realną władzę. Nie ma sensu organizować wyborów, jeśli prawdziwą władzę w kraju sprawuje ktoś inny niż osoby wybrane przez obywateli.

Wolność słowa i wolność zrzeszania się

Wpływ na politykę to coś więcej niż samo prawo do głosowania. W demokracji każdy ma prawo angażować się politycznie — niezależnie od wieku. Możemy napisać list do redakcji gazety, brać udział w demonstracjach, rozpocząć kampanię zbierania podpisów albo zapisać się do związku zawodowego lub partii politycznej i kandydować w wyborach. Aby to było możliwe, mamy wolność zrzeszania się i wolność słowa. Są to prawa, które przysługują wszystkim w demokracji.

Równe możliwości demokratyczne

Dobrze funkcjonująca demokracja powinna dążyć do tego, aby jak najwięcej osób brało w niej udział. Kiedy oddajesz głos w wyborach politycznych, w zasadzie przekazujesz władzę osobom, na które głosujesz, na pewien okres. W Norwegii okres ten wynosi cztery lata. Oznacza to, że osoby wybrane otrzymują większą władzę niż inni, ale aby zapobiec nadużywaniu tej władzy, trzeba ją ograniczać.

Aby zapewnić jak największą równość możliwości demokratycznych, trzeba więc zachęcać jak najwięcej osób do udziału w demokracji, a jednocześnie ograniczać władzę wybieranych przedstawicieli. Istnieje kilka sposobów, by to osiągnąć. Przyjrzyjmy się niektórym z nich.

Zwiększenie frekwencji wyborczej

Chociaż wszyscy mają równe prawa do udziału i wpływania na politykę, nie oznacza to, że wszyscy faktycznie z tego korzystają. Po pierwsze, ludzie mogą zrezygnować z głosowania. W wyborach parlamentarnych w 2021 roku ponad 20% wyborców nie skorzystało ze swojego prawa głosu. W praktyce trudno jest sprawić, by wszyscy głosowali, ale w demokracji takiej jak Norwegia dąży się do tego, aby jak najwięcej osób brało udział w wyborach.

Wiedza i dostęp do informacji

Aby społeczeństwo mogło rozumieć system polityczny i być na bieżąco, potrzebna jest wiedza i dostęp do informacji. W niektórych krajach trudno jest wprowadzić demokrację z powodu dużego analfabetyzmu, czyli sytuacji, w której wiele osób nie potrafi czytać i pisać. Dlatego prawo do edukacji jest ważnym warunkiem prawidłowego funkcjonowania demokracji.

Oprócz chodzenia do szkoły trzeba także móc śledzić politykę prowadzoną w kraju. Demokracja potrzebuje wolnych i niezależnych mediów, które mogą informować o tym, co się dzieje, przekazywać różne opinie oraz ujawniać nieprawidłowości w społeczeństwie bez cenzury. Kiedy wszyscy mają dostęp do edukacji i mediów, wszyscy mają również możliwość udziału w demokracji.

Podział władzy

Posłowie do parlamentu i członkowie rządu mają większą władzę polityczną niż większość obywateli. Tak musi być w demokracji przedstawicielskiej, w której wybieramy osoby mające rządzić krajem w naszym imieniu. Istnieje jednak wiele sposobów na ograniczenie tej władzy, aby uniknąć jej nadużyć. Większość demokracji opiera się na tzw. zasadzie podziału władzy. Oznacza to, że najważniejsze zadania państwa są podzielone pomiędzy trzy różne instytucje.

Podział władzy między różne osoby lub instytucje stosuje się często także na innych obszarach niż tylko w tym trójpodziale państwowym. W Norwegii na przykład część władzy została przekazana lokalnym organom w gminach i regionach. Przeciwieństwem takiego podziału władzy jest dyktatura, w której cała władza znajduje się w rękach jednej osoby.

Zapobieganie korupcji i konfliktom interesów

Jeśli ktoś uzyskuje dużą władzę polityczną dlatego, że ma dużo pieniędzy albo dlatego, że jest bliskim znajomym lub członkiem rodziny kogoś z rządu, może to stanowić problem dla demokracji. Wyobraź sobie, że bogaty przedsiębiorca daje pieniądze politykom, aby zagłosowali za sprawą, na której jego firma zarobi. To nazywa się korupcją i jest nielegalne. W dobrze funkcjonującej demokracji korupcja występuje w niewielkim stopniu.

Jeżeli polityk podejmuje decyzje w taki sposób, aby on sam, jego bliski przyjaciel lub członek rodziny odnieśli z tego korzyść, dopuszcza się naruszenia zasad bezstronności (tzw. konflikt interesów). Jeśli na przykład do ministra ds. gospodarki trafia sprawa, w którą zaangażowany jest jego bliski przyjaciel lub krewny, minister powinien uznać się za osobę niezdolną do rozpatrywania tej sprawy. Oznacza to, że informuje on, iż nie może jej prowadzić z powodu zbyt bliskich powiązań z kimś, kto jest w nią w jakiś sposób zaangażowany. Jeśli członek rządu nie zgłosi takiej sytuacji, łamiąc zasady bezstronności, zwykle prowadzi to do konieczności odejścia z rządu. W poważniejszych przypadkach może to być również karalne.

Prawo przeciwko korupcji i konfliktom interesów ma więc na celu zapobieganie temu, by ktoś uzyskał dużą władzę tylko dlatego, że ma dużo pieniędzy albo zna osoby mające władzę.

O treści poniższego filmu

Krótki film poniżej porusza kwestie bezstronności oraz zaufania do polityków. Film jest w języku norweskim, a tutaj znajduje się wyjaśnienie jego treści:

Wyobraź sobie, że w Twojej okolicy ma zostać wybudowana autostrada. Droga ta ma przebiegać dokładnie przez ogród brata burmistrza. Nagle burmistrz zmienia zdanie i mówi „nie” dla budowy autostrady. Twierdzi, że robi to ze względu na środowisko. Trudno jednak wiedzieć, czy burmistrz naprawdę sprzeciwia się drodze ze względu na ochronę środowiska, czy może prawdziwym powodem jest chęć ochrony ogrodu brata. Z powodu takiej niepewności burmistrz jest w tej sprawie stroną nieobiektywną (jest niezdolny do bezstronnego podejmowania decyzji), dlatego nie może zajmować się kwestią budowy autostrady. Gmina musi znaleźć kogoś, kto go w tej sprawie zastąpi. Politycy muszą dbać o to, aby ludzie mogli ufać, że podejmują decyzje dlatego, że uważają je za najlepsze dla społeczeństwa.

Ochrona interesów jednostki i mniejszości

W demokracji to większość podejmuje decyzje. Ale co, jeśli większość zdecyduje, że należy prześladować pojedyncze osoby lub określone grupy społeczne? Może komuś zostanie odebrany dom, prawo do głosowania, wolność słowa lub obywatelstwo? Może ktoś trafić do więzienia lub zostać stracony bez procesu? Całe grupy społeczne mogą zostać pozbawione możliwości praktykowania swojej religii lub kultury. Mniejszości mogą nawet stać się celem prób ich wyniszczenia. Wszystko to dzieje się współcześnie w krajach, które nazywają się demokratycznymi. Dlatego jednostki i grupy mniejszościowe potrzebują praw, które mają zapobiegać nadużyciom i dyskryminacji.

Praworządność

Praworządność jest ważną zasadą w demokracji i ma chronić jednostki przed niesłusznym skazaniem lub narażeniem na działania niezgodne z prawem. Oto kilka zasad, które powinny być spełnione, aby zapewnić praworządność:

• Wszystkie decyzje podejmowane przez władze muszą być zgodne z prawem obowiązującym w kraju.
• Nie można zostać ukaranym bez wyroku sądu.
• Każdy ma prawo, aby jego sprawa została rozpatrzona przez niezawisły i bezstronny sąd.
• Uważa się, że osoba jest niewinna, dopóki nie zostanie udowodniona jej wina.
• Wszyscy są równi wobec prawa; nie może dochodzić do niesprawiedliwego traktowania.
• Wszystkie strony w sprawie muszą mieć możliwość wypowiedzenia się i przedstawienia swoich argumentów.

Prawa chroniące mniejszości

W Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka ONZ szczególne znaczenie ma ochrona mniejszości oraz grup narażonych na dyskryminację. Ludność rdzenna ma szczególną ochronę. Są to grupy ludności różniące się od większości społeczeństwa danego kraju i żyjące na danych terenach na długo przed powstaniem państwa i jego granic. Ludność rdzenna była zazwyczaj narażona na dyskryminację oraz nadużycia ze strony władz i większości społeczeństwa. Prawa ludności rdzennej mają zapobiegać takiej dyskryminacji i nadużyciom oraz wspierać możliwość zachowania ich własnej kultury i języka.

W Norwegii mamy jedną ludność rdzenną: Samów. Istnieje jednak także pięć tzw. mniejszości narodowych: Kwenowie/Norwescy Finowie, Leśni Finowie, Żydzi, Romowie oraz Romani. Są to grupy etniczne posiadające własną kulturę i długotrwały związek z krajem. Mniejszości narodowe mają część takich samych praw jak ludność rdzenna, jednak ludność rdzenna otrzymuje silniejszą ochronę w niektórych obszarach.

W demokracji nikt nie powinien być narażony na dyskryminację ani prześladowania – bez względu na przyczynę. W Norwegii mamy specjalne ustawy, które chronią nas przed dyskryminacją ze względu na przykład na religię, pochodzenie etniczne, płeć, orientację seksualną, tożsamość płciową lub niepełnosprawność.

Prawa chroniące mniejszości są konieczne, aby przypominać nam o tym, co stanowi samą podstawę demokracji, czyli o tym, że wszyscy ludzie rodzą się wolni i równi pod względem godności i praw człowieka.

Zadanie zawiera kluczowe słowa z norweskiego tekstu.

• Przetłumacz słowa, korzystając ze słownika LEXIN lub w inny sposób.
• W prawej kolumnie słowo jest użyte w zdaniu, które znajduje się w tekście. Przetłumacz lub wyjaśnij, co to zdanie znaczy.

Hva er demokrati – ordliste

Hva er demokrati – ordliste

• Du vil kanskje også like:
• Samfunnsfag // Przedmioty społeczne
• Tag: demokrati, diktatur, korrupsjon, maktfordelingsprinsippet, medborgerskap, politikk, rettigheter, valg